Perkembangan industri sawit negara telah menampakkan peningkatan keluasan tanaman kepada lebih 4.0 juta hektar sehingga akhir 2008 yang diusahakan dengan komoditi ini. Senario ini telah menyebabkan keluasan tanah yang dikategorikan baik untuk sawit berkurangan. Ada petanda bahawa penanaman sawit di masa hadapan akan tertumpu di kawasan tanah bermasalah atau marginal seperti gambut, asid sulfat, tanah curam dan lain-lain.

Tanah gambut dengan anggaran keluasan 2.6 juta hektar merupakan tanah dengan beberapa masalah tertentu dan memerlukan teknik-teknik pengurusan yang baik untuk menjadikannya lebih produktif. Pengamalan teknologi yang disyorkan membolehkan pengeluaran hasil BTS tanaman sawit di tanah gambut setanding dengan penghasilan di kebanyakan tanah liat mineral.

Tanah gambut ditakrifkan sebagai tanah yang mempunyai ketebalan lapisan bahan ogranik melebihi 0.5 m bagi kedalaman tanah yang melebihi 1.0 m. Bahan organik tanah pula ditakrifkan sebagai bahan yang mempunyai sifat kehilangan berat melebihi 60% selepas pembakaran.

Bagi tujuan penanaman sawit, secara praktiknya tanah gambut boleh dikelaskan berdasarkan kepada tahap pereputan bahan organik serta berdasarkan kedalaman lapisan bahan organik. Faktor kedalaman dan pereputan bahan organik mempengaruhi kaedah pengurusan dan amalan agronomi tanaman sawit di tanah gambut.

Jadual 1 - Pengkelasan Tanah Gambut Berdasar Jenis dan Tahap Pereputan Bahan Organik

Tanah gambut Jenis Fibric		Tanah gambut Jenis Sapric

Jadual 2 - Pengkelasan Tanah Gambut Berdasarkan Kedalaman Lapisan Bahan Organik¹ Serta Kesesuaian Agronomi²

Tanah gambut dikategorikan sebagai tanah yang bermasalah (marginal soil) yang selalunya ditemui di sepanjang kawasan pedalaman yang rendah dekat dengan kawasan pantai dan mengandungi saliran yang tidak baik. Antara limitasi yang menjejaskan kejayaan penanaman sawit adalah:

1. Kepadatan pukal tanah rendah
2. Keronggaan tanah berlebihan
3. Susutan/kecutan tanah yang selalunya tinggi pada peringkat awal pembangunan atau pembersihan kawasan penanaman menyebabkan pokok sawit tumbang mengakibatkan banyak bahagian akar terbongkas dan terdedah ke udara serta menjadi rosak
4. Paras air yang tinggi (selalu dalam keadaan tenggelam)
5. pH rendah (< 3.5)
6. Kadar C/N tinggi serta rendah tahap kesuburan terutama nutrien K dan P dan nutrien mikro.
7. Pengikatan unsur zat pemakanan dalam baja oleh asid organan dalam gambut seperti asid karboksilik, phenolik dan asid amino lain dan
8. Keupayaan penampanan tanah tinggi

Penanaman semula di tanah gambut boleh dilaksanakan menggunakan berbagai teknik. Teknik-teknik tersebut adalah seperti berikut:

1. Teknik pembakaran sempurna – pokok sawit tua ditumbangkan beserta akar dan pangkal batang dikorek, dikumpul dan dibakar.
2. Teknik pembakaran separa – pokok sawit tua yang mati diracun, ditebang dan disusun di lorong tanaman untuk pembakaran, bahagian yang tidak terbakar dijadikan bahan sungkupan benih sawit yang ditanam.
3. Teknik pembakaran sifar – mesra alam dan telah berjaya dilaksanakan dari segi teknikal dan ekonomi.
4. Teknik tanam bawahan – anak sawit ditanam antara barisan pokok lama diikuti dengan penjarangan pokok lama dalam jangka masa 12- 24 bulan selepas anak benih ditanam.

Teknik pembakaran sempurna		Teknik pembakaran separa
Teknik pembakaran sifar		Teknik tanam bawahan

Walaupun banyak teknik boleh digunakan dalam penanaman semula sawit di tanah gambut, faktor-faktor berikut perlu diambil kira dalam pemilihan tersebut:

1. Tumbesaran pokok sawit di kawasan pembakaran sifar adalah sama atau lebih baik daripada di kawasan pembersihan sempurna. Dilaporkan bahawa di kawasan pembakaran sifar, pengeluaran BTS adalah lebih tinggi walaupun tidak signifikan berbanding di kawasan pembersihan sempurna. Status nutrien daun dalam kawasan pembakaran sifar lebih baik (terutamanya P dan K) daripada kawasan pembersihan sempurna.
2. Pembakaran boleh mengakibatkan berlakunya kebakaran tanah gambut yang tidak terkawal. Pembakaran biojisim pokok sawit juga mengakibatkan kehilangan yang tinggi terhadap bahan organik, nitrogen dan sulfur yang sepatutnya boleh ditambahkan ke tanah selain kehilangan bahan sungkupan dan humus kepada tanah.
3. Pengurusan biojisim pokok sawit secara pembakaran adalah tidak dibenarkan di bawah Akta Kualiti Alam Sekitar 1974 dan Akta Alam Sekitar – kawalan Udara Bersih Tahun 1978.
4. Teknik tanam bawahan meningkatkan serangan kumbang badak dan penyakit Ganoderma (penyakit RPB) serta prestasi hasil rendah terutama apabila penjarangan dan kaedah pemusnahan pokok tua tidak dijalankan dengan sempurna seperti disyorkan.
5. Di kawasan populasi kumbang badak amat tinggi, pembersihan sempurna dan pembakaran separa adalah lebih diutamakan.
6. Bagi mengawal dan mencegah penyakit RPB dari menyerang pokok sawit, kaedah sanitasi inovatif adalah disyorkan kerana ia berkesan dalam mengurangkan serangan penyakit RPB.

    

   Teknik Sanitasi Inovatif Sebelum Tanam Semula Sawit

Kajian MPOB pada tahun 2001 telah memperkenalkan teknik pengurusan biojisim inovatif semasa penanaman semula sawit. Dalam teknik ini langkah-langkah berikut perlu dipraktikkan:

1. Pokok tua ditumbang dan dicincang dengan menggunakan jentolak 120 HP yang dipasang dengan chipping bucket.
2. Batang dan pelepah diracik 5 – 10 sm tebal dan pada sudut 45 – 60^o supaya ianya reput dengan cepat manakala pangkal batang sawit tua perlu dikorek dan lubangnya dikambus semula.
3. Semua biojisim pokok sawit dilonggokkan di sepanjang lorong antara barisan pokok tidak melebihi 2 meter tinggi dan tepi longgokan sekurang-kurangnya 1 meter dari lubang tanaman dengan had longgokan sepanjang 30 meter.
4. Disyorkan semua biojisim yang telah diracik diselerakkan rata 3 – 4 m lebar di barisan tanaman. Teknik ini didapati dapat mempertingkatkan pertumbuhan pokok, mengurangkan keperluan pembajaan sehingga 50% bagi tempoh lima tahun pertama, sebagai bahan sungkupan yang dapat memulihara kelembapan tanah serta mengurangkan masalah rumpai di samping mengurangkan kos penanaman semula.

Sistem parit ladang yang cekap dan berkesan membolehkan paras air ladang dikawal pada paras 70 - 90 sm dari permukaan tanah bagi pertumbuhan dan penghasilan pokok yang maksima di samping mengurangkan masalah susutan Sistem saliran juga berfungsi mengawal paras air supaya tidak terlalu tinggi bagi mengelakkan keadaan air bertakung di ladang. Air bertakung tidak sesuai untuk perkembangan pokok sawit, menjejaskan penghasilannya serta menyulitkan urusan ladang.

Pembinaan pintu air adalah penting dan bilangannya adalah satu unit bagi setiap 40 – 50 hektar dan dibina secara kekal menggunakan konkrit atau bahan lain yang dapat berfungsi mengawal air di ladang mengikut paras yang ditentukan. Semasa penanaman semula, parit ladang lama yang diperlukan hendaklah digali semula manakala yang tidak diperlukan dikambus.

Jadual 3 - Spesifikasi dan Justifikasi Sistem Parit Ladang

Parit ladang		Parit pengumpul
Parit utama		Pintu air

Sistem jalan ladang perlu dirancang dan dibina mengikut justifikasi dan spesifikasi yang betul bagi mengelakkan kesulitan operasi ladang dan peningkatan kos penyelenggaraan ladang. Rangkaian jalan ladang dibina selari dengan rangkaian sistem parit dengan jarak kedudukan antara jalan dan parit ialah 2 hingga 4 meter:

Jalan ladang

Secara umumnya kepadatan atau jarak tanaman sawit bergantung kepada tahap kedalaman lapisan gambut. Kepadatan tanaman yang tinggi iaitu sehinggga 200 pokok/hektar adalah disyorkan bagi kawasan yang berisiko tanggi serangan penyakit Reput Pangkal Batang (RPB).

Jadual 4 - Syor Kepadatan Tanaman Sawit di Tanah Gambut

1. Gambut cetek dan sederhana yang dipadatkan - teknik penanaman lubang dalam lubang dengan saiz 1.0 x 1.0 x 0.3 meter bagi lubang besar dan 03 x 0.3 x 0.3 meter bagi lubang kecil
2. Gambut dalam dan sederhana yang tidak dimampatkan – teknik penanaman lubang biasa
3. Teknik penanaman lubang condong sehala adalah disyorkan di tanah gambut dalam. Kaedah ini dapat mengurangkan kehilangan hasil BTS kesan kejadian pokok condong atau tumbang selain tidak menjejas lorong laluan dalam ladang.

Lubang condong sehala yang disyorkan bagi penanaman sawit di tanah gambut dalam

1. Paras air tanah dan kepadatan pukal tanah rendah menyukarkan pelaksanaan sistem mekanisasi operasi ladang.
2. Penyediaan lorong tuai dengan menambak bahagian tengah lorong tuai menggunakan tanah gambut membolehkan sistem mekanisasi ladang dijalankan termasuk semasa kerja menanam.

Lorong tuai secara cambering membolehkan sistem mekanisasi operasi ladang dilaksanakan
Teknik penyediaan lorong tuai yang salah memberi kesan terhadap arah kecondongan pokok sawit

1. Kajian MPOB mendapati tanaman kacang penutup bumi Mucuna bracteata adalah sangat sesuai ditanam di tanah gambut berbanding tanaman penutup bumi yang lain.
2. Keistimewaan tanaman ini ialah ianya tahan lindungan, kemarau, penyakit dan perosak di samping pertumbuhan cepat.

Mucuna bracteata

Penanaman sawit di kawasan tanah gambut terus berkembang melibatkan pihak swasta dan juga pekebun-pekebun kecil kerana telah mendapat pulangan yang memuaskan. Program penyelidikan dan pembangunan (R & D) untuk membaiki sifat-sifat tanah gambut terus dijalankan agar hasil BTS dapat ditingkatkan setanding dengan penghasilan di tanah mineral.

Pengurusan air ladang yang cekap dan effisen, amalan menanam dan agronomi yang betul dan penyediaan pemakanan kepada sawit dengan kadar yang mencukupi dan seimbang adalah merupakan kriteria utama menentukan kesesuaian sesuatu kawasan tanah gambut untuk dimajukan dengan penanaman sawit dan harus diberi perhatian.

Semoga garis panduan ini dapat membantu pegawai pelaksana di lapangan dalam mengurus penanaman sawit di tanah gambut oleh pekebun kecil agar mendapat pulangan yang optimum walaupun kekangan-kekangan seperti keperluan mekanisasi operasi ladang, pokok condong dan tumbang, perosak dan penyakit tanaman terus merupakan cabaran yang perlu ditangani dengan bijak.

Disediakan oleh:
Unit Pemindahan Teknologi
Bahagian Pengembangan dan Kesejahteraan Rakyat RISDA

1. Esnan A.G. Pembangunan dan Pengurusan Sawit Di Tanah Gambut. Malaysian Palm Oil Board (MPOB), Bangi.
2. Hasnol O. 2004. Kaedah Penanaman Semula Sawit Di Kawasan Tanah Gambut

Penyakit Ganoderma atau Penyakit Reput Pangkal Batang (RPB) telah dilaporkan terjadi ke atas pokok sawit yang ditanam di semua jenis tanah, iaitu tanah lanar pantai, pedalaman, gambut dan laterit. Ia juga menyerang tanaman kelapa, pokok getah dan teh. Di Semenanjung Malaysia, kejadian telah dilaporkan berlaku di sepanjang kawasan pantai barat terutamanya di Seberang Prai, Sungai Kerian, Teluk Intan, Banting, Gemencheh, Segamat dan Pontian. Di kawasan tanah jenis pantai, kejadian penyakit menjadi lebih serius apabila pokok sawit ditanam di tanah bekas tanaman kelapa yang dibiarkan reput di ladang.

Ganoderma telah menyerang tanaman sawit sejak mula diusahakan di negara ini tetapi pada ketika itu ia tidak dianggap sebagai ancaman serius kerana hanya menyerang pokok yang tua (melebihi 25 tahun). Namun, pada masa ini penyakit RPB menjadi bertambah serius berbanding dulu kerana telah menunjukkan ancamannya terhadap pokok yang berusia kurang dari dua tahun seperti yang telah dilaporkan pada tahun 1990.

Lebih 50 peratus kawasan tanaman sawit di Semenanjung Malaysia kini menghadapi ancaman serangan penyakit RPB. Serangan akan menyebabkan kemusnahan sehingga 80 peratus pokok sekiranya berlaku pada tempoh pembesarannya yang produktif. Serangan Ganoderma pada kadar 31 hingga 67 peratus akan mempengaruhi penghasilan buah tandan segar antara 26 hingga 45 peratus yang sekaligus boleh menyebabkan kerugian berjuta-juta ringgit.

Penyelidikan Lembaga Minyak Sawit Malaysia (MPOB) telah mengenalpasti empat spesies Ganoderma yang hidup pada pokok sawit di Malaysia iaitu Ganoderma boninense, Ganoderma zonatum, Ganoderma miniatocinctum dan Ganoderma tornatum. Kehadiran G. boninense adalah faktor penting yang menggalakkan kejadian penyakit RPB yang tinggi di ladang sawit di Malaysia kerana bersifat patogenik paling agresif manakala G. tornatum tidak patogenik dan hanya dijumpai hidup pada pokok sawit mati yang bertindak sebagai saprofit.

G. boninense		G. zonatum
G. miniatocinctum		G. tornatum

Infeksi semulajadi Ganoderma bermula hasil daripada persentuhan akar pokok sihat dengan tisu-tisu akar yang telah diserang dalam tanah atau batang pokok asal yang telah dijangkiti kulat Ganoderma dibiarkan reput di ladang (sebagai sumber inokulum Ganoderma) di mana kulat Ganoderma masih hidup sebagai saprofit. Kulat ini akan menjangkiti dan bergerak dalam akar sehingga ke pangkal batang pokok sawit.

Sebaran RPB Penyakit di Ladang Sawit

Simptom penyakit RPB yang disebabkan oleh Ganoderma dikaitkan dengan kelemahan sistem pengangkutan air dan kekurangan nutrien jelas pada daun pokok yang dijangkiti. Simptom awal penyakit yang berlaku pada daun tidak boleh disahkan dengan nyata bahawa pokok tersebut diserang Ganoderma kerana faktor fisiologi dan alam sekitar juga menunjukkan simptom yang sama iaitu:

1. air yang tidak mencukupi;
2. musim kemarau yang berpanjangan;
3. tanah sentiasa ditenggelami air;
4. tanah berasid tinggi;
5. kekurangan baja;
6. kesan fisiologi – batang dan pelepah patah

Pada pokok dewasa, simptom penyakit RPB adalah seperti berikut:

1. simptom boleh dilihat pada dedaun di mana pucuk daun dan petiol kelihatan berwarna hijau pudar berbanding dengan daun pokok sihat yang berwarna hijau;
2. pengeluaran pucuk daun yang berganda berbanding dengan pokok sihat biasanya mengeluarkan daun hingga tiga pucuk daun sebulan. Pucuk daun yang keluar didapati tidak mengembang;
3. pelepah di bahagian petiol akan patah dan jatuh tergantung mengelilingi bahagian atas batang pokok. Pelepah yang kering ini akan gugur dan akhirnya pokok kelihatan tidak mempunyai daun dan pelepah
4. Basidiomata atau jasad berbuah menyerupai struktur butang berwarna putih atau bercuping (bracket-shape) mula terbentuk sama ada pada akar, batang atau pelepah pokok. Kemunculan basidiomata ini merupakan tanda yang nyata bahawa pokok telah diserang Ganoderma.

Pokok sawit yang dijangkiti dijangka akan mati dalam jangka masa satu hingga tiga tahun selepas terbitnya tanda penyakit pada daun dan pelepah. Apabila pokok yang dijangkiti tumbang, Ganoderma yang berada di dalam akar dan tisu batang akan terus hidup sehingga tisu batang hancur.

Simptom penyakit pada pokok dewasa – pelepah patah		Jasad berbuah Ganoderma
Keratan batang sakit dan pereputan di bahagian pangkal pokok dewasa

Serangan Ganoderma tidak hanya tertumpu pada pokok sawit yang berumur lebih daripada 10 tahun tetapi juga berlaku pada pokok muda yang baru ditanam. Simptom dapat dilihat di mana daun dan pelepah tua berwarna kekuningan, kadangkala di hujung daun menjadi kering atau nekrotik. Akhirnya seluruh daun dan pelepah menjadi layu dan kering. Pokok yang dijangkiti menunjukkan pertumbuhan yang lemah dan terbantut dan akhirnya tumbang.

Jasad berbuah Ganoderma dan pokok tumbang (berumur 4 tahun)

Antara teknologi mengesan kehadiran Ganoderma yang telah diketengahkan oleh MPOB adalah seperti berikut:

1. Berasaskan kultur – Ganoderma Selective Medium (GSM)
2. Berasaskan Molekular DNA – Detection of Ganoderma using PCRDNA Technique
3. Detection of Ganoderma using ELISA-polyclonal antibody
4. Teknologi Sonic Tomography masih di peringkat kajian (masih di peringkat kajian)
5. Teknologi Remote Sensing (masih di peringkat kajian)

Pengesanan Ganoderma Menggunakan Kaedah GSM
(Berasaskan Kultur, Nov. 1992)

Pengesanan Ganoderma Menggunakan ELISA-polyclonal
antibody (MPOB TT No. 405, Jun 2008)

Teknologi Untuk Mengesan Ganoderma
(di peringkat kajian)

Kejadian penyakit RPB yang tinggi didapati terjadi apabila sawit ditanam pada tanah bekas tanaman asalnya kelapa sekiranya pokok kelapa diracun dan dibiarkan reput di ladang, tanaman bawahan sawit dengan kelapa dan batang kelapa ditimbus ke dalam tanah sebagai satu kaedah pembersihan ladang.

Kajian membandingkan beberapa teknik pengurusan tanam semula sawit bagi mengawal penyakit RPB mendapati teknik tanaman bawahan meningkatkan kejadian penyakit dengan lebih cepat sementara teknik pembersihan sempurna (clean clearing) dan susunan batang (windrowing) mengikut lorong menunjukkan sedikit kemampuan untuk mengurangkan kejadian penyakit pada tanaman generasi berikutnya,

Tanaman bawahan (Underplanting)
Pembersihan sempurna (Clean Clearing)		Susunan batang (Windrowing)

Kaedah pembersihan sempurna telah dipraktikkan sebagai kaedah sanitasi untuk menghapuskan inokulum di ladang. Ia melibatkan kerjakerja meracun pokok, kemudian akar-akar di sekeliling pokok dikorek dan pokok ditumbangkan dengan menggunakan jentolak. Batang-batang pokok dipotong kepada tiga bahagian, kemudian disusun melonggok, dibiarkan kering dan dibakar. Seterusnya akar-akar dan tisu-tisu pangkal batang yang masih berada di dalam tanah dikorek dan dikumpulkan untuk dimusnahkan.

Dengan adanya jentolak hidrolik di mana cutter bucket telah diubahsuai, pokok tidak diracun sebaliknya terus ditumbangkan, windrowed ke avenue dan tisu-tisu akar dan batang dipecah-pecahkan kepada serpihan yang kecil. Akar-akar yang tersimpul kukuh dengan pangkal batang pokok dikorek dengan menggali lubang seluas 1 x 1 x 1 meter. Tisu-tisu akar dan batang dibiarkan sehingga cukup kering, kemudian dibakar sepenuhnya.

Walaupun teknik pembersihan sempurna telah dijalankan ke atas pokokpokok tua tanaman asal, tetapi ianya tidak dapat menjamin kejadian penyakit berada pada peringkat yang lebih rendah. Langkah-langkah telah diambil untuk memperbaiki teknik tersebut dengan memperluaskan lubang yang dikorek kepada saiz 1.5 x 1.5 x 1.5 meter supaya dapat mengeluarkan lebih banyak akar-akar yang berada di dalam tanah. Kaedah ini dijangka akan dapat menghapuskan inokulum Ganoderma di ladang dan seterusnya mengurangkan kejadian penyakit ke atas pokok muda yang ditanam.

Kaedah sanitasi inovatif telah diperkenalkan untuk mengatasi masalah penyakit RPB dengan lebih signifikan. Kaedah ini melibatkan kerja-kerja berikut:

1. Menolak pokok tua secara mekanikal;
2. Mengorek tanah dan tunggul batang tua dengan menggali lubang seluas 1.5 X 1.5 X 1.5 meter dan menimbus semula dengan tanah sekelilingnya;
3. Memusnahkan tisu pokok tua dengan meracik batang, tunggul dan tisu akar menjadi cebisan kecil kemudian menyerakkan secara sekata sepanjang barisan tanaman pokok tua dan dibiarkan mereput;
4. Membajak di kawasan antara barisan pokok tua atau sepanjang barisan penanaman baru dan diikuti dengan pembajakan putar; dan
5. Menanam pokok sawit baru di sepanjang kawasan yang telah dibajak dan jauh dari barisan tanaman lama.

Teknik Sanitasi Inovatif Sebelum Tanam Semula Sawit

Kajian untuk mengawal Ganoderma pada pokok sakit yang masih hidup di ladang sedang giat dijalankan dengan menggunakan amalan sanitasi dan berbagai jenis racun kimia. Kajian ini bukan sahaja untuk menyelamatkan pokok-pokok yang telah dijangkiti tetapi mencegahnya daripada merebak kepada pokok-pokok sihat di ladang.

Bagi mengurangkan risiko serangan penyakit RPB ke atas pokok sawit sihat atau pokok sawit baru di kawasan berpenyakit dari dijangkiti dengan penyakit RPB, pokok yang telah dikenal pasti diserang penyakit RPB ditolak dan kemudian batang, tunggul dan cebisan akar digali. Lubang yang telah digali kemudiannya ditimbus dengan tanah di sekelilingnya. Batang, tunggul dan cebisan akar diracik dan dibiarkan reput. Pokok sawit baru kemudiannya bolehlah ditanam.

Memandangkan tunggul berpenyakit merupakan sumber inokulum Ganoderma yang utama, dengan memusnahkan pokok sawit yang berpenyakit telah berjaya mengurangkan inokulum Ganoderma dan seterusnya menghindar pokok sawit sihat atau pokok yang diganti dari diserang penyakit RPB.

Menghapus/Memusnah Pokok Berpenyakit dan Menggantikan Dengan Pokok Baru

Produktiviti pokok sawit boleh ditingkatkan dengan memanjangkan jangka hayat pokok sawit yang telah diserang penyakit RPB dengan rawatan racun kulat Hexaconazole dengan kadar 90 ml (4.5 g b.a) dalam larutan 10 L air menggunakan Hand Knock Injector iaitu sejenis Alat Suntikan Bertekanan (PIA). Alat Suntikan Bertekanan digunakan bagi mengatasi ketidakberkesanan penggunaan racun kimia dalam kawalan ke atas penyakit RPB apabila racun kimia gagal sampai ke sasaran lesion penyakit dengan tepat dan terus membunuh Ganoderma.

Mechanical Trunk Injector

Penggunaan PIA mampu meluas kawasan liputan racun kulat sejauh 40 sm ke bawah, atas dan sisi batang

Merupakan satu kaedah untuk memastikan pokok yang diserang dengan penyakit RPB yang mempunyai pangkal batang yang lemah terus berdiri tegak dari tumbang ditiup angin. Ianya dilakukan dengan meletakkan tanah di sekeliling pokok sakit seluas satu meter tinggi dan dua meter lebar. Dengan menggunakan back-hoe sebanyak 60-80 pokok boleh dilakukan sehari. Kaedah ini tidak membunuh Ganoderma yang ada di dalam akar dan batang.

Penyakit Ganoderma atau Penyakit Reput Pangkal Batang (RPB) merupakan penyakit paling serius menyerang pokok sawit di Malaysia disebabkan oleh kulat Ganoderma sp. Serangan penyakit ini berlaku pada kadar yang tinggi di kawasan pantai barat Semenanjung Malaysia melibatkan kawasan yang tanaman asalnya kelapa atau sawit dan tidak terhad kepada pokok sawit tua sahaja. Sedemikian adalah wajar dan penting pengetahuan mengenai penyakit ini serta kaedah penanaman semula dan rawatan diketahui oleh semua peringkat pegawai pelaksana. Semoga garis panduan ini dapat membantu pegawai pelaksana di lapangan dalam mengurus penyakit Ganoderma ini dengan lebih baik dan mengurangkan risiko serangan penyakit ini di kalangan pekebun kecil.

Disediakan oleh:
Unit Pemindahan Teknologi
Bahagian Pengembangan dan Kesejahteraan Rakyat
RISDA.

1. Asmawati N.A.S. 2005. Ganoderma Ancam Tanaman Sawit. New Straits Times (April 30, 2005).
2. Idris A.S. & Ariffin D. 2003. Ganoderma : Penyakit Reput Pangkal Batang dan Kawalannya. Unit Pembangunan Pekebun Kecil dan Pemindahan Teknologi, Bahagian Biologi, Malaysian Palm Oil Board (MPOB), Bangi.
3. Idris A.S. & Esnan A.G. Penyakit Ganoderma Reput Batang, Lainlain Penyakit Sawit dan Kawalan. Malaysian Palm Oil Board (MPOB), Bangi.
4. Idris A.S. 2004. Penyakit Sawit dan Kawalan dalam : Esnan A.G., Zin Z.Z., Mohd. B.W. : Perusahaan Sawit di Malaysia - Satu Panduan (edisi Milenium). Malaysian Palm Oil Board (MPOB), Bangi. m.S. 159-183
5. Idris A.S. 2008. Ganoderma Basal Stem Rot: Biology, Detection and Control. Malaysian Palm Oil Board (MPOB), Bangi.

Serangan tikus boleh berlaku di mana-mana peringkat penanaman sawit sama ada di peringkat muda ataupun di peringkat matang. Pada peringkat muda, serangan boleh berlaku dengan cara memakan tisu umbut yang masih muda dan seterusnya mengakibatkan pertumbuhan pokok terbantut ataupun mati akhirnya manakala pada peringkat matang, tikus gemar memakan buah yang telah masak dan kadang kala memakan jambak bunga betina apabila populasi telah meningkat terlalu tinggi.

Kerugian akibat serangan tikus dianggarkan sehingga 240 kg minyak/hektar/tahun atau 5% hasil ladang dan boleh mencecah sehingga 10% bagi kawasan yang paling teruk diserang.

Terdapat tiga spesies tikus yang utama di ladang sawit yang merupakan tikus belukar iaitu Rattus tiomanicus, Rattus argentiventer dan Rattus rattus diardii (Gambar 1). Rattus tiomanicus lebih dominan dan boleh memanjat, Rattus argentiventer kurang memanjat dan menyerang pokok muda manakala Rattus rattus diardii pula lebih besar dan boleh mengatasi populasi R. tiomanicus. Tempoh matang tikus dianggarkan sekitar 3-4 bulan. Sepasang tikus boleh membiak setiap dua (2) bulan dan boleh melahirkan 4-8 ekor anak setiap kali. Sepasang tikus boleh membiak sehingga 2000 ekor setahun.

Gambar 1

1. Rattus tiomanicus		2. Rattus argentiventer
3. Rattus rattus diardii

R. tiomanicus boleh mengurangkan hasil minyak sebanyak 5%. Kerosakan pelepah akan mengurangkan 20% buah tandan segar (BTS) pada tahun pertama (Gambar 2).

Gambar 2

Kerosakan Tandan		Kerosakan Bunga Jantan		Kerosakan Pangkal Pelepah

Tikus di ladang sawit boleh dikawal menggunakan kawalan kimia, fizikal atau biologi. Kawalan tikus dijalankan sekiranya kerosakan BTS melebihi 5%. Kos input adalah antara RM30 - RM70/hektar/thn.

Racun tikus boleh didapati dalam pelbagai jenama dan bentuk sediaan. Di Malaysia sahaja terdapat lebih kurang 50 jenama yang berdaftar yang sebahagian daripadanya digunakan begitu meluas di ladang dan kebun. Kawalan kimia melibatkan penggunaan racun di dalam umpan makanan tikus. Jenis racun yang sering digunakan dibahagi kepada dua (2) generasi iaitu Generasi 1 dan 2 seperti berikut: (Gambar 3)

Gambar 3

Umpan racun tikus berbentuk kiub dengan berat antara 4-20g setiap satu. Umpan yang baik berbentuk kiub 2 sm, wax-bound dan senang dilihat di ladang. Umpan diletakkan di setiap pokok dan diganti setiap 4 hari sehingga tikus memakan kurang 20% umpan atau kerosakan tandan kurang daripada 5%. Pelaksanaan kaedah ini memerlukan 4-6 pusingan (400-500 umpan racun/hektar).

Tikus akan menjadi resistan terhadap sesuatu racun sekiranya digunakan berulang kali. Keresistanan kepada warfarin telah menyebabkan penggunaan racun generasi kedua seperti brodifacum (saiz kecil dengan berat 4 g/kiub (penggunaan 4 pusingan setiap 7-10 hari)), bromadiolone ( satu (1) kiub bagi setiap 2 pokok (70-75 kiub /hektar) dan flocoumafen. Racun-racun ini lebih toksik dan berkesan dalam dos yang lebih rendah dan selang masa ulangan yang lebih panjang.

Wood (1976, 1984, 1988) mencadangkan pengumpanan dijalankan di kawasan seluas mungkin dengan kekerapan setiap 6 bulan (calendar baiting) manakala Ho (1996) mencadangkan pengumpanan hanya dijalankan apabila perlu sahaja, iaitu sekiranya populasi tikus meningkat dan kerosakan tandan adalah melebihi 5% (response baiting). Penggunaan kaedah response baiting dapat menjimatkan kos sehingga 78% berbanding calender baiting.

Kawalan fizikal melibatkan pemasangan penghalang seperti pagar mata punai atau kolar zink pada pangkal pokok sawit belum matang (25sm x 50sm) dan kepingan zink tersebut hendaklah ditanam lebih kurang 15 sm di dalam tanah untuk mengelak tikus dari mengorak masuk ( Gambar 4 ).

Gambar 4

Penggunaan burung Pungguk Jelapang (Tyto alba javanica)(Gambar 5) bagi mengawal tikus telah mula direkodkan di Malaysia pada tahun 1969. Burung ini berkemungkinan berasal dari Sumatera / Jawa (Duckett, 2008; Medway and Wells, 1976). Tempoh hayat Tyto alba javanica dianggarkan sekitar 8-10 tahun. Burang Pungguk Jelapang kebiasaannya membiak dua kali setahun di antara Julai hingga Oktober dan antara November hingga Disember.

Burung ini tidak boleh membina sarang sendiri dan hidup dalam tunggul pokok dan bumbung rumah. Pelet/najis Pungguk Jelapang terdiri dari tulang tikus dan bulu. Kebiasaanya ia mampu memakan 80-120gm mangsa/malam iaitu sekitar 1-2 ekor tikus.

Populasi burung Pungguk Jelapang boleh digalakkan dengan mendirikan sebuah kotak sarang bagi setiap keluasan seluas 2-10 hektar ( Gambar 6 ). Pungguk boleh menghuni kotak sarang lebih daripada 2.5m. Apabila mengamalkan kawalan perosak bersepadu iaitu penggunaan racun kimia bersama burung Pungguk Jelapang, hanya racun Generasi 1 seperti warfarin boleh digunakan. Racun Generasi 2 seperti bromadiolone dan brodifacoum tidak digalakkan sama sekali oleh kerana ia amat toksik kepada burung Pungguk Jelapang.

Gambar 5

Burung Pungguk Jelapang (Tyto alba javanica)

Gambar 6

Pembinaan Kotak Sarang		Tempat Bertenggek

Terdapat banyak kaedah dalam mengawal tikus di ladang sawit. Ia boleh dilakukan dengan mengumpan racun, secara calender baiting atau response baiting. Bagi tempoh jangka panjang dan lebih ekonomik, kawalan boleh dilakukan secara integrasi dengan burung Pungguk Jelapang. Untuk impak yang lebih berkesan, pengawalan tikus perlu dilakukan secara bersepadu oleh semua pemilik dan pengusaha ladang sawit.

Disediakan oleh:
Unit Pemindahan Teknologi
Bahagian Pengembangan dan Pemindahan Teknologi
RISDA.

SUMBER:
Diadaptasi dari artikel oleh Dr. Norman Hj. Kamaruddin (MPOB) yang dibentangkan di Mesyuarat Jawatankuasa Pengembangan dan Pemindahan Teknologi Kebangsaan Bil. 1/2009 pada 30.6.2009